دل نا واسی رب سوہنا تے جُثّا خالی اوہلا
حشر دیہاڑا اصل حقیقت دنیا ڈھٹاکھولا
کعبہ چن ،مستیاں تارے ،عرشاں توں اِنج دسنا
جتھے عشق سماوے اتھے عقل نا دیوا وسنا
سوچاں کھب کھلارے جدن کجھ بی سمجھ نہ آیا
پٹیا مانہہ انیندرے نالے خواب نا بوہا ڈھایا
وٹن کیتے ، بہوں ڈھڈ پائی دل قابو نہ آیا
اُڈنا وانگ پکھیرو جھلا پوڑھیاں چڑھنا لہنا
کھڑیا رہنا بھانویں ڈاہڈاں دھپ کلوراں سہنا
اللہ اللہ کرنا اتھے جتھے اٹھنا بہنا
میں آں کیمبل پور نا واسی دل مدینے چ رہنا
ثقلین انجمؔ
اساں ہیلا ای اٹی ڈنا کھیڈنے واسے جھر کھٹی ہئی تے اتوں روفا موٹا آ گیا۔آنیا نال آکھنا ” میں بی کھیڈساں” میں ، قاضی طارق تے بوبا چپ کر کے بہہ گئے جس نا مطلب روفا موٹا سمجھ گیا جے اسی اساں نال نہ کھڈانے آں ۔ اساں تے اکھیاں کڈیانس تے آکھن لگا ” نہ کھیڈساں تے نہ کھیڈن دیساں” روفا موٹا نالے اساں توں وڈا ایا تے اتوں وڈوکھر بی۔سچی گل اے اسی سارے اس کولوں بہوں خشکنے ہئے آں۔ جس نال بھڑنا ہئیا اس نے تھن گھڑ دینا ہئیا۔پچھے ہک دیہاڑے وارثے کھبے آں اتنیاں لمیانس جے اساں ناس آ گئی۔ دوئے دوئیں سنگی تاں ساہ چھک کے بہہ گئین پر مینڈے کولوں صبر نئیں ہوئیا۔میں آکھیا "یرا اساں کھیڈن دے نئیں تے میں بدوا دیسائیں نالے وڈے لالے آں ونج کے دسناں” اگوں لا کوڑیچ ہو گیا ۔ آکڑ کے آکھنا” جل اوئے بدوا دیساں ۔ وڈا آئیاں توں پیر فقیر ۔ تے لالے نا ڈراوا مانہہ وت نہ دیوویں۔ اساں بی میں سیانڑناں واں” سچی دساں نیں میں ایاں بی بہوں ماڑا جیہا ۔ ہن اس سودھرے نال کونڑ بھڑے۔ اوہ تاں دھنگیوں بکے پینا ایا۔اساں سنگیاں اٹی ڈنا چائیا تے چپ چپیتے کن ڈھا کے دوئے پاسے ٹر پئے۔۔۔۔۔
پچھلے مہینے مینڈا سکا ماماں مر گیا ترے چار دیہاڑے نیہڑو گراں وینڑاں پیا۔وینیا تاں میں توڑے آلے گڈی تے وینا ایاں پر مڑنیاں اڈے تونڑیں ٹر کے آنا ایاں۔ٹرنا اس واسے ایاں جے راہے تے دادکا قبرستان ایا۔ اتھے سوہنادعا شا کیتی تے وت اگاں ٹر پیا۔نالے اوہ راہ سکولے آں وینا ایا جتھے میں چوتھی جماعتاں تونڑیں پڑھنا ریاں۔جناں آلے کھوئے کول ذرا اگیرے جبی نیں وگنے پانی نال منہ ہتھ دھونیاں اوہ ویلا یاد آیا جس ویلے سائی نیاں کھیڑیاں پا کے تے ہک پتلی جئی چادر نی گلگتی بنھ کے مگھرے پوہے چ ٹھرنیا سکول وینا ایاں۔ نہ سویٹریاں ایاں تے نہ ای غریب جراباں جوگے ہونے ائے۔۔۔۔۔۔
مامے نا تریہا کر کے میں ہیلا جبی چوں لنگھیاں تے اگوں ہک بندہ کھوتی تے آٹا لدھ کے آنیا پیا ایا۔مانہہ ویکھنیاں نال سیانڑ گدھاس تے مینڈا ناں گھن کے آکھن لگا ” توں ثقلین شاہ ویں نا جیہڑا حمد”میرے مولا میرے داتا” بہوں سراں نال پڑھنا ہئیا” وت آکھنا ” میں ریاض آں تینڈے وڈے بھراؤ سجاد شاہ نا جماعتی۔فوج نی نوکری پوری کر آئیاں تے اج کل ذمداری کرنا پیاں” خیر میں اس نا حال شال پچھیا۔ پرانے سنگیاں جماعتیاں نا پچھیا۔روفے موٹے نا بی پچھیا۔ اگوں آکھنا ” اس نی نہ پچھو شاہ جی۔اس سال کھنڑ پہلے ہک پٹی نیں رپھڑے چ بندہ مار چھوڑیا۔موت نی سزا ہوئی پئیس۔ہی کرونا نہ آوے تاں چروکڑاں پھاہی لگ گیا ہووے آ” میں اس نی گل سنڑ کے کنبھ گیاں۔۔۔۔
ہر بندہ زندگی گزارنا تے سیانا ہونے توں گھِن کے مرنے تونڑیں باؤں ساریاں گلاں واقعات تے زندگی نے کئی موڑ اُساں یاد رہ وینن۔بندے نی زندگی اُتے ااُس نے اُرے پرے رہنے آلے لوگ بی اثر انداز ہونن۔کئی عام جیہاں گلاں بی بندے آں یاد رہ وینیان جیہڑیاں اُ س بندے واسے تاں خاص ہونیان پر لوکوں واسے عام گلاں ہونیان۔میں مثال دینا واں۔ہک واری نکیا ہونیاں میں گُڈی اڈانیاں اُڈانیاں ہک انھے کھوہے وِچ ونج لگاں۔میں بختاں آلاں ایّاں بئی اُس پاسے ہک مائی بھاری سٹنے آں آئی تے مینڈے رونے نی آواز سُن کے کھوئے کول آ گئی۔مانہہ ویکھ کے رولا پایاس لوک اکٹھے ہو گئے مانہہ کھوہے چوں باہر کڈیا نے۔میں گھار آ یاں تے گھرے آلیا ں پورے دو سیر گُڑ منگوایاتے میں مینڈے سر صدقے نے طور میں آپنے ہتھوں ونڈیا۔ایہجوں ای ہک واری سڑاں تے کُتا بی لڑیا۔ہک واری بیری آں وٹے مارنیا ہک وٹا سرے چ لگا تے بؤں لہو وگا۔
ہن مطلب نی گل کرنا واں۔اوہ جمنیا نی انھی ائی اکھیاں چِٹیاں شفید ایّاں س۔جیہا سوہنڑا نا ایّاس مانہہ ہُن مانہہ وسر گیا۔قرآن شریف نی حافظہ ائی اندُر ایہجا چالنا ایّاس جے سارے گرائیں چ پھِرنی ائی دروازہ کی کداں سوٹی لا کے دس چھوڑنی ائی کہ ای ملکاں نا گھار اے یا سیّداں نا گھار اے۔ہک واری میں اُسّاں دسیا میں ماسٹر شاہ فردوس ہوراں نا پُتر آں تے وت اُس توں بعد مانہہ دسنے نی لوڑ نئیں پئی۔میں اُس کولوں حال پُچھنا ایّاں تے اوہ مانہہ سیان وینی ائی۔
جس گھار موت مرگ ہونی ائی تے لوک اُساں آنڑ کے بٹھا چھوڑنے ائے تے اوہ قرآن شریف نی تلاوت کرنی ائی۔اُچے اُچے کلمے بی پڑھنی ائی تے پرانی طرز نیاں نعتاں بی پڑھنی ائی۔کدے کسی اگے ہتھ نئیں دھریا ایاس۔ہر کیں آں سو سو دعاواں دینی ائی۔کیں بندے نال گلہ شکوہ بی کدے نئیں کیتا ایاس۔
سن 1976ء نیاں وڈیاں بارشاں توں پہلے اسی کیمبلپور آگئے جے بابا جی نا تبادلہ پائیلٹ سکول وِچ ہو گیا ایا۔میں تاں چوتھی جماعتاں چ پڑھنا ایاں۔کوئی گرائیں نا بندہ مِل وینا ایا تے جِتھے ہور بندیاں نال حال حوال پُچھنا ایاں اُتھے انھی ماؤ نا بی پُچھنا ایاں وَت ہیلے ہیلے شہری ای ہو گئے آں گراں شراں تے اس نیاں یاداں مدھم پاؤں لگ پیان۔اُس دیہاڑے ماسٹر عارف ہوری ملین تے انھاں دسیا انھی ما غالباً 1997ء وچ فوت ہوئی۔اللہ تعالیٰ بخشس۔میں سمجھنا گرائیں وِچ اُس نال تے اوہجے ہور لوکاں نال بؤں وڈی برکت ائی۔ہُنے نی تے گَل ای نا نہہ کرو۔۔۔۔۔
ذرا نیڑے ہو کے کھل تے سن
مینڈی یار دسمبر گل تے سن
سن سدھیاں سدھیاں گلاں نیں
نئیں گلاں وچ کوئی ول تے سن
توں ٹر ویسیں
تک بھورا بھورا بھر ویسیں
ایہہ مٹیاں مونھے تے مل تے سن
ذرا آپنے آسے پاسے تک
کجھ اکھیاں نیں وچ اتھرو نیں
کجھ ہوٹھاں اتے ہاسے تک
ایہہ سب کجھ انجے آر ایا
ایہہ سب کجھ انجے آر ای اے
تے رہسی انجے آر ای کل
اس ویلے نی تک چھل تے سن
مینڈی یار دسمبر گل تے سن
ثقلین انجم
عاشقاں واسے پوہ نا مہینہ اوکھا اے
اَتھرو پِینا تے وَت جِینا اوکھا اے
عاشقاں واسے پوہ نا مہینہ اوکھا اے
اگلی واری سوچساں مِلنے گِلنے نی
اِس واری تے عید ورِہینا اوکھا اے
گَل اے سنگیو گزرے ہوے کیں ویلے نی
ہُن تاں اُس نا، ناں بی گِھینا اوکھا اے
پُھلاں واسے کج تاں کرنا پینا اے
جندڑی کَنڈیاں نال سلینا اوکھا اے
انجمؔ اوکھا سچی گل تے اَڑ وینا
زہر پیالہ ہس کے پینا اوکھا اے
ثقلین انجمؔ
(سیّد ثقلین انجمؔ ، اٹک نے پہلے تے نویکلے پنجابی مجلے نے بانی اتے مدیر اعلی)
رسالے پر سنِ اشاعت درج نہیں،تاہم جنوری 2017 میں اس کی پہلی اشاعت منظرِ عام پر آئی۔یہ اس لحاظ سے تاریخی مجلہ ہے کہ ضلع اٹک میں اس سے پہلے پنجابی زبان میں کسی مجلے کی اشاعت نہیں ہوئی۔ثقلین انجم اس کے مدیراعلیٰ اور مشتاق عاجز سرپرست ہیں۔مجلسِ مشاورت میں توقیر چغتائی جیسی بڑی شخصیت کا نام شامل ہے۔” پہلی سری گل”کے عنوان سے اداریہ لکھا گیا ،جس سے ظاہر ہوتا ہے کہ اس رسالے کی اشاعت ماں بولی سے محبت اور اپنی تہذیب سے پیار کا اظہار ہے۔ مدیرِ اعلیٰ کہتے ہیں:”سنگیو،سوہنیو تے بھرائو!آپنی مٹی نی خشبو توں ودھ کوئی خشبو نئیں ہونی تے اساں اسی خشبوآلی مٹی ناں سوجھ ودھانے واسے اک بغیچہ لائیاوے۔۔۔سنگیو گل ایہہ وے جے فرنگی موبائل بنایا پرے اس آپنی وینی تو گھڑی نئیں لائی۔اُس انٹرنیٹ تے ای میل کڈی پرے اس خط لکھنا نئیں چھوڑیا۔ہُن آپنے پاسے ویکھو۔اساں کی [کیہ[ کجھ چھوڑ دتا تے آپنی نویں نسل آں کی کجھ دتا۔ جندر ،چکی ، چرخہ ،کھوہ تے ہور بئوں کجھ اکھیوں اوہلے ہو گیا۔رہتل تے وسیب ناں حلیہ ای وگڑ گیا۔اساں آڑے ،ہجرے،ہجانگ ،ویا شادیاں نی رسماں ،کھیڈاں،سانگ تماشے ، میلے ٹھیلے آپنا رنگ وٹانے پین تے کجھ سروں ہی اکھیوں اوڈر ہو گئین۔۔۔مطلب ترقی نی مخالفت نئیں تے نانہہ ہی پچھے پیری مُڑنے نی گل اے۔گل ہو رئی آپنی مٹی نی خشبو نی۔۔۔اساں نی زبان پنجابی نا اساں نی رہتل نال بئوں پکا جوڑ اے۔۔۔ماں بولی آں بھلنا آپنی مائو آں بھلنے نے برابر ہے تے اس نال کھچ بنانی آپنی مائو نال کھچ بنانے نے برابر ہے۔اساں اس بغیچے ناں ناں”ونگاں” رکھیا۔اس پنج حرفی نائیں وچ بئوں سارے گن ان۔ایہہ محبتاں ناں گول دائرہ وے۔ایہہ کھوہ ،چکی،جندر،تے اساں نے وسیب نی ہک بئوں سوہنی تے رومانوی علامت بی اے”۔(1)
"ونگاں”کا یہ پہلا شمارہ 96 صفحات پر مشتمل ہے اور 5/7سائز میں چھاپا گیا ہے۔اس میں تائب رضوی کے متعلق گوشہ شامل ہے۔ایک مقالہ ،چھے کہانیاں اور بیس منظومات رسالے کا حصہ ہیں۔جولائی 2017 میں اس مجلے کی دو سری چھے ماہی اشاعت منظرِ عام پر آئی۔اس بار اس میںشایع ہونے والوں میں توقیر چغتائی،پروین ملک،ڈاکٹر ریاض شاہد ،ڈاکٹر ارشد محمود ناشاد،منزہ شاہد ،اورراول راٹھ جیسے معروف لکھاریوںکے نام بھی شامل ہیں”گوشۂ ،منظور عارف”اس اشاعت کا خاص تحفہ ہے۔پہلی اشاعت میں اپنی ماں بولی اوراپنی تہذیب سے محبت کا جو اظہار کیا گیا تھا ؛دوسری اشاعت میں بھی اس کا تسلسل نظر آتا ہے مثلاََ مدیر اعلیٰ لکھتے ہیں:”اساں ایہہ بی خوشی ہے جے اساں آپنی ماں بولی نی ترقی تے ترویج بارے جاری تحریک وچ آپنا حصہ پایا۔دوستاں نی محبت ۔۔۔اساں نی کوشش ہے جے اسی آپنے سوہنے وسیب نا سوہنا تےمن موہنا رخ پیش کراں ۔سماج نیاںترٹنیاں تے رڑھنیاں قدراں ااس نویں تہذیب نے[نیں] ہڑ کولوں بچانواں۔جگنی،ماہیے ڈھولے،بولیاں تے رس رسیلے گاون چپ ہو گئے تے سبھ کجھ بے سُرا ہو ویسی۔جے کدے اسی کورے گھڑے ناں پانی ،ساہنکی چ پیا وا سالن ،بٹھلے چ لسی،مکھن،مکئی،ساگ تے چٹنی بھلا دتی تے سبھ کجھ بے سادا تے بے ذائقہ[ذیقہ]رہ ویسی۔لڈی،بربلہ، تے سمی اکھیوں اوڈر ہو گئے تے زندگی نے سارے رنگ پھکے پے ویسن۔اساں پہلے ای چینجک دمہ،کوکلا چھپاکی تے چھپن چھوت جئیاں کھیڈاں وسار کے آپنیاں گلاں تے ویہڑیاں نیاں رونقاں مکا سٹیان۔۔۔بس ایہا گل سمجھانا چاہنا واں سنگیو!آپنا آپ تے آپنی ماں بولی کدے نانہہ بھلیو،نئیں تے سبھ کجھ بھل ویسو”۔(2)
"ونگاں”کے تیسرے شمارے میں بھی اپنی جڑ سے محبت کا درس ہے۔اپنی تہذیب اپنی دھرتی سے جُڑے رہنے کی تبلیغ ہے۔لکھتے ہیں:”سوچیا کوئی نویں تے نویکلی گل کراں پر کجھ نئیں سُجھیا۔نویاں نویکلیاں کتاباں پھرولیان جے چلو انہاں چوں ای کوئی وکھری جئی گل مل ونجے،کوئی اکھر ایہجے مل ونجن جنہاںواں پڑھ کے بندہ آکھے واہ واہ۔۔۔پر گل نئیں بنی۔ڈبل روٹی چٹنی نال پئے کھاوو سوادنئیں آنا تے برگر نال لسی ڈُھکنی نئیں ۔مُڈ ھ پکا نانہہ ہووے تے رُکھ زیادہ چِر نھیری اَگے نئیں ٹِک سکنا۔ایہا گلاں سوچنیاں سوچنیاں مینڈی نظر حضرت میاں محمد بخش نی "سیف الملوک”تے ونج پئی۔جیہڑا ورکا کھولیا نویاں تے وَن سوَنیاں گلاں۔۔۔حضرت بابا غلام فرید ،حضرت وارث شاہ،حضرت بلھے شاہ تے ہور بئوں سارے۔جنہاں نی ہر گل وِچ ہِک سمندر چُھپیا ہوئیا اے۔سادے اکھر تے ڈُوہنگیاں گلاں۔۔۔میں آکھناں ایہہ چاہنا واں جے پنجابی چ لکھے وَئے ادب پارے چ نِری پنجابی اِی نہ ہووے پنجاب بھی نظری آوے تے پنجاب نیاں سوہنیاں رسماں رَہتاں بی۔تاں جے اُساں پڑھ کے دِلے وِچ پنجاب نیں محبت جاگے تے آپڑیں لوک ،آپڑیں مٹی تے آپڑیں بولی چنگی لگن لگ پوَے(3)۔
کتابوں پر تبصرے کے لیے”پڑچول”کا باب قائم کیا گیا۔مجلے کے حوالے سے موصول خطوط کی اشاعت کے لیے "خط پتر”کے نام سے باب مخصوص کیا گیا۔ہنوزتائب رضوی ،منظور عارف اور طاہر اسیر کے شعری گوشے شایع ہو چکے ہیں۔رسالے کی اشاعت باقاعدہ نہیں لیکن ہنوز جاری ہے ۔
حوالہ جات :
(1)ثقلین انجم،اداریہ،چھے ماہی ونگاں،شمارہ1،جمالیات پبلی کیشنز،اٹک،س ن،
(2)ثقلین انجم،اداریہ،چھے ماہی ونگاں،شمارہ2،جمالیات پبلی کیشنز،اٹک،جولائی تا دسمبر 2017،
(3)ثقلین انجم،اداریہ،چھے ماہی ونگاں،شمارہ3،جمالیات پبلی کیشنز،اٹک،جولائی تا دسمبر 2017،